Een bijdrage van de joods-christelijke traditie
In een veel gedeelde video stelt de Belgische filosoof Etienne Vermeersch dat het bestaan van slavernij op zichzelf voldoende is om christelijke en islamitische openbaring als mensenwerk af te doen. Als God zich werkelijk geopenbaard had, zo luidt zijn redenering, dan zou slavernij onmiddellijk en ondubbelzinnig verboden zijn. Omdat dat niet gebeurde, kunnen Bijbel en Koran geen goddelijke oorsprong hebben.
Die redenering klinkt logisch en moreel overtuigend. Toch veronderstelt ze een heel specifiek beeld van wat openbaring zou moeten zijn: een tijdloze morele code, in één keer gegeven, volledig helder volgens hedendaagse maatstaven. Precies dát beeld wordt binnen de joods-christelijke traditie zelf al eeuwenlang betwist.
Openbaring als moreel leerproces
Binnen de bijbelse traditie wordt openbaring zelden opgevat als een kant-en-klaar ethisch handboek. Zij verschijnt veeleer als een historisch leerproces, waarin mensen stap voor stap leren wat menselijke waardigheid betekent — vaak tegen hun eigen sociale en economische structuren in.
Die gedachte is niet modern. Al in de eerste eeuw stelde de joodse filosoof Philo van Alexandria iets wat in zijn tijd ronduit radicaal was: niemand wordt als slaaf geboren; slavernij is geen natuurlijke orde. Philo riep niet op tot onmiddellijke afschaffing — dat zou historisch ondenkbaar zijn geweest — maar hij ontnam slavernij haar morele vanzelfsprekendheid. En precies dat blijkt beslissend: wat niet langer vanzelfsprekend is, wordt vroeg of laat onhoudbaar.
Slavernij als toetssteen
De Nederlandse joodse denker Henri van Praag bracht dit samen in een historische analyse. In zijn ogen toont de geschiedenis van de slavernij niet het falen, maar juist de werking van de bijbelse traditie. Slavernij werd niet in één beweging afgeschaft, maar langzaam moreel ondergraven: eerst door haar natuurlijke status te ontkennen, vervolgens door haar als onrecht te benoemen, en uiteindelijk door haar juridisch onmogelijk te maken.
Diezelfde lijn wordt vandaag helder verwoord door Jonathan Sacks, die benadrukt dat de Bijbel moreel denkt in termen van herinnering en empathie: “Gedenk dat gij slaaf geweest zijt in Egypte.” Dat gebod heeft slavernij niet meteen verboden, maar maakt haar uiteindelijk moreel onverenigbaar met het bijbels mensbeeld.
Van Exodus tot burgerrechten
De maatschappelijke doorwerking van dit Bijbelse denken is zichtbaar tot ver buiten religieuze kringen. De Exodus-roep “Laat mijn volk gaan” (Exodus 5:1) werd niet toevallig het morele motto van zowel de mensen die de slavernij wilden afschaffen, als de Amerikaanse burgerrechtenbeweging. Martin Luther King Jr. gebruikte expliciet bijbelse taal om raciale onderdrukking aan te klagen — niet om terug te keren naar het verleden, maar om een rechtvaardiger toekomst te eisen.
Belangrijk is: dit inzicht wordt niet alleen door gelovigen gedeeld. Seculiere historici zoals David Brion Davis en Orlando Patterson erkennen dat de afschaffing van slavernij een historisch uniek Westers fenomeen is. Slavernij bestond in vrijwel alle culturen; haar principiële afschaffing gebeurde daar waar het bijbels mensbeeld — mens als drager van waardigheid — diep in de cultuur was doorgedrongen.
Wat betekent dit vandaag?
Dat slavernij eeuwenlang religieus gelegitimeerd werd, mag niet ontkend worden. Maar het is historisch onjuist om daaruit te concluderen dat de bijbelse traditie daarom per definitie onderdrukkend zou zijn. Integendeel. Zij blijkt veeleer een spanningsvolle traditie, die mensen leert om wat normaal lijkt, moreel ter discussie te stellen, vanuit het besef dat God de wereld anders wil.
Wie openbaring uitsluitend meet aan hedendaagse morele eindpunten, mist haar historische werking. Wie haar daarentegen begrijpt als een morele weg — traag, conflictueus, maar richtinggevend — kan erkennen dat juist deze traditie beslissend heeft bijgedragen aan de afschaffing van slavernij.
👉 Lees hier het uitgebreidere historische artikel, waarin deze gedachte verder wordt uitgewerkt aan de hand van concrete historische momenten en bronnen.